Ngày phế tích Angkor được khám phá

Tháng 11/1859, giữa rừng già xứ Cao Miên (Campuchia ngày nay), một người đàn ông tiến chầm chậm trên bờ đá một dòng nước chảy xiết. đó là Henri Mouhot. Vào thời kỳ các cường quốc phương Tây tìm cách chinh phục địa phương và kiểm soát các con đường chiến lược ở Đông Nam Á, thì nhà vạn vật học khiêm tốn ấy có những chủ ý rất hiền hoà, khi đi khắp Đông Dương. Sinh năm 1826 tai Montbéliard (Pháp), 18 tuổi ông đã tìm được một chân dạy Pháp văn tại Học viện quân sự ở Saint – Pétersbourg (Nga). Năm 30 tuổi, ông kết hôn với một cô gái Anh và đến sống tại Jersey, nơi ông giành thì giờ nghiên cứu vạn vật học. Vợ ông là cháu của nhà thảm hiểm nổi tiếng Mungo Park, bị ám sát bên bờ sông Niger (Châu Phi). Nhưng ông bị Châu Á thu hút hơn, khi khám phá một quyển sách có minh hoạ về vương quốc Xiêm (Thái Lan ngày nay), và các hình vẽ về động vật nhiệt đới.
Ông dự tính lên đường, nhưng các hội nghiên cứu của Pháp xem rẻ Mouhot, một người còn non trẻ. Ngược lại, tại Luân Đôn, ông được một hội động vật học và nhất là hội Royal Geographical Society bảo trợ. Ông vẽ giỏi, nên họ hi vọng ít ra ông cũng đem về được nhiều bản vẻ đẹp.
Đến Bangkok năm 1858, mục tiêu đầu tiên của ông là nghiêm cứu động vật. trong một năm, ông thu thập được kinh nghiệm sống trong rừng già, cũng như quan sát phong tục tập quán của dân địa phương, có được mối giao hảo với các vua chúa, thám hiểm các di tích trong xứ, nghiên cứu địa chất học. Ông tiếp tục bổ túc các chủng loại hiếm vào mấy bộ sưu tập sinh và thực vật, nhưng rồi vạn vật học chỉ còn giữ một phần trong tấm hoạt động của ông.
Trong sổ du khành của mình, Mouhot ghi lại tỉ mỉnhững gì ông thấy. đầu tiên là Bangkok, thủ đô Xiêm La, với nhiều dinh thự và chùa chiền đẹp, có con sông Ménam chảy qua. Cùng hai người đầy tớ (một Việt, một Hoa) ông tiến vào rừng bằng các phương tiện thô sơ: xuống chèo, loại bộ.
Đến tháng giêng năm 1859, ông đến xứ Cambốt, lúc đó thủ đô đặt tại Odung (tức Udong ngày nay) và được vua Norodom tiếp. Vua cho ông mượn chiếc ghe, nên ông có dịp biết qua Biển Hồ (Tonlé Sap). Mouhot sống 3 tháng trong rừng già, giữa bộ lạc “Stieng”. Khi đến Battambang, ông gặp một nhà truyền giáo, linh mục Sylvestre. Gần thành phố ấy, ông bắt gặp một số phế tích. Đi lên phía thượng nguồn sông Seam Sap, ông trong thấy vết tích của một kiểu kiến trúc độc đáo.
Gặp Phó vương của Battambang, Mouhot làm quen và được cung cấp cho một giấy thông hành di chuyển tự do trong vùng. Nhờ đó, ông khám phá ra Angkor Vat, rồi Angkor Thom – có nghĩa là thành phố lớn.
Chu vi tường thành xung quanh Angkor Thom được Mouhot ước tính 40 cây số, bề dày 3,80 mét, cao 7 mét. Còn Angkỏ Vat thì dường như là “tiền đồn” của một thủ đô.
Ngày nay, người ta biết chính Suryavarman Đệ nhị, sống trong nữa đầu thế kỷ 12 đã cho xây dựng Angkor Vat. Còn vòng thành Angkor Thom và đền Bayon thì đựơc xây dựng hồi cuối thế kỷ 12, dưới triều vua Jayavarman Đệ thất.
Tr. Lệ Tài – Du lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH – TT- DL – Hà Nội – năm 10(175)2001

Kỳ án tại Hải Dương

Một ông giáo 18 năm lê gót đi tìm công lý…
Cách đây 18 năm , gia đình ông giáo Phạm Văn Đính ở thôn Toại An, xã Đông Kỳ, huyện Tứ Lộc, tỉnh Hải Hưng (nay là Tử Kỳ, tỉnh Hải Dương) bị kẻ xấu ném lựu đạn vào nhà chết vợ và hai con ông. Từ ngày đó đến nay,ông đã lê gót đến khắp các “cửa quan” để kêu oan với số lượng đơn lên tới 40 – 50 kg, vậy mà cánh cửa công lý vẫn chưa mở…
Thủ phạm là ai?
Đối với ông giáo Đính, cái ngày 26/12/1983 là một nỗi ám ảnh kinh hoàng. Khoảng 6 giờ sáng hôm đó khi trời còn mờ sương, ông Đính đang nẳmtên giuờng cùng đứa con trai út thì bất ngờ một quầng lửa bùng lên kèm theo tiếng nổ lộng óc “nhăc bônge” ông và cậu con trâi “quẳng” vào góc nhà. Khi định thần, cặp mắt của ông trợn ngược như muốn lọt ra khỏi tròng bởi trên nền nhà, vợ ông – Bà Nguyễn Thi Yên, 45 tuổi cùng con trai Phạm Phú Lộc 11 tuổi (sinh năm 1972) và con gái Phạm Thị Yến 7 tuổi (sinh năm 1976) đã chết ngay tại chỗ.
Khi xảy ra vụ án, Cảnh sát điều tra tỉnh Hải Hưng và huyện Tứ Lộc đã có mặt để điều tra vụ án. Ngay hôm đó, cảnh sát điều tra tỉnh Hải Hưng đã bắt đuợc Nguyễn Văn Ưóc (ở cạnh nhà ông Đính) – người bị tình nghi thủ phạm gây ra vụ trọng án…
Một lệnh tha khó hiểu?!
Trong báo cáo gửi các cơ quan chức năng, ông Nguyễn Duy Diễn – Phó giám đốc công an tỉnh Hải Hưng khẳng định: “Qua thu thập chứng cứ, tài liệu đã ra lệnh bắt giữ Nguyễn Văn Ước (sinh năm 1958). Qua xét hỏi, Ước đã thừa nhận hành vi phạm tội của y: do thù tức anh Đính nên đã dùng lựu đạn ném vào nhà nhằm mục đích giết hại gia đình anh Đính…” Sau khi tiến hành điều tra, xác minh và đối chiếu lời khai, tháng 4.1984, Công an tỉnh Hải Hưng đã có kết luận điều tra, chuyển toàn bộ hồ sơ cho Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hải Hưng đề nghị truy tố Nguyễn Văn Ước (đề nghị số 31). Ngày 11/4/1984, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh đã ra cáo trạng số 72 truy tố Nguyễn Văn Ước về tội giết người và chuyển hồ sơ sang Tòa án nhân dân tỉnh để xem xử. Ai cũng tưởng lưới trời lồng lộng, hung thủ chỉ còn chờ ngày nhận sự trừng phạt nghiêm khắc của pháp luật nhưng…
Sau 30 tháng tạm giam, ngày 30/6/1986, Nguyễn Văn Ước đã được tha bổng với lệnh tha số 06/KSĐT do Phó viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hải Hưng Bùi Xuân Mẫn ký: “Xét không có đủ căn cứ để kết tội cho Nguyễn Văn Ước ném lựu đạn vào nhà ông Phạm Văn Đính ở thôn Toại An, xã Đông Kỳ, Huyện Tứ Lộc, Hải Hưng ngày 26/12/1983 làm chết tại chỗ 3 người (vợ và hai con ông Đính)…”. Lệnh tha này của Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hải Hưng đã làm cho quần chúng nhân dân cũng như các tổ chức đoàn thể địa phương hết sức bất bình. Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Đảng Ủy, Chính quyền huyện và xã, ngành Giáo dục (Sở GD – ĐT huyện Tứ Lộc) đã nhiều lần làm công văn kiến nghị đến các cơ quan chức năng yêu cầu sớm giải quyết dứt điểm vụ việc này 9CV ngày 20/11/1988, CV số 2/CV-UB, CV số 2/TTr, số 261/CV-UB, CV số 94/VP-CT…) Thế nhưng tất cả các kiến nghị đó đều như “muối bỏ biển” không có hồi âm. Tại sao Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hải Hưng lại có những kết luận trái ngược như vậy? Liệu có phải Nguyễn Văn Ước đã hoảng sợ nên khai bừa với cơ quan Cảnh sát điều ta, và Viện kiểm sát nhân dân sau khi điều tra đã không đồng ý với kết luận của bên Công an? Nếu vậy thì tại sao họ lại vội vàng ra cáo trạng truy tố sớ 72 đối với Nguyễn Văn Ước? Còn nữa, vì sao Nguyễn Văn Ước bị bắt sau 5 ngày không có bản cung nào? Như vậy có phải là trái với luật tố tụng hình sự quy định về quá trình điều tra xét hỏi? vậy mà các cơ quan công quyền từ Trung ương đến địa phương (Vụ 2B – Bộ Công an, CSĐT và Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hải Hưng…) đều “quên” chi tiết này. Như thế thử hỏi làm sao”đủ” căn cứ để buộc tội Nguyễn Văn Ước.
Công lý đang ở đâu?
Trong khi ngồi viết bài nay, lòng tôi chợt đau nhới bở hình ảnh người thầy giáo khắc khổ 18 năm lê bước khắp nơi đẻ tìm công lý. Đối với ông, công lý là một khái niệm rất mơ hồ mà ông khó có thể nắm được. 18 năm kêu oan, với số lượng đơn thư lên tới 50 kg, từ lúc tóc ông còn xanh nay đã muối tiêu, trong những năm của thập kỷ 80, nhiều báo đã đồng loạt đề nghị các cơ quan hữu trách sớm đưa vụ án ra ánh sáng pháp luật. Vậy mà than ôi, đến nay vụ án vẫn bị bức màn đen và bụi thời gian che phủ. Nguyễn Văn Ước không phải là thủ phạm vậy ai đã ném lựu đạn làm một lúc 3 mạng người. Câu hỏi này cho đến nay các cơ quan Thi hành pháp luật vẫn chưa trả lời được. 18 năm trời đằng đẵng đi lại gõ cửa, chầu chực, rồi vô số lần ông Đính phật phồng trước những chỉ thị và những lời hứa… Nhưng rồi tất cả cứ chìm vào lãng quên.
Giờ đây, ông giáo Đính chỉ còn tin vào đấng tối cao linh thiêng. Ông cũng mong rằng ngài thấu hiểu được nỗi oan khuất của gia đình ông mà ra tay tế độ rửa tay cho gia đình ông nõi đau đớn đó. Tôi chợt lẫn thẩn nghĩ rằng: ông thành tâm như vậy, biết đau “ngài” chảng hiển linh mà run rủi cho thu phạm và kẻ liên quan sa lưới phápluật. Nhưng ngày ấy bap giờ mới tới? Ôi! Hun hút hành trình đi tìm công lý.
Anh Đức – Thu Hương – Du lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH – TT- DL – Hà Nội – năm 10(175)2001

Siêu Thọ hay huyền thoại? – Phần 2

Bá tước Giăng Phêđêrích Đơ Vanđếch sống được 109 tuổi, và là họa sĩ có tài.
Lúc nhỏ, cụ là thi đồng cho nữ hoàng Maria Antoan-nét. Lúc tròn 100 tuổi, cụ còn vẽ được tranh. Cụ Xêcácđô Hôngô, ngừơi Vênêduêla, sống tới 115 tuổi, ngoài 100 tuổi tóc vẫn còn đen và tới năm 113 tuổi răng mới bắt đầu rụng. Cụ Rôbớt Tây Lo là một viên chức ngành biểu điện sống tới 134 tuổi (1764 – 1098). Nữ hoàng Víctôria tặng cụ bức ảnh của mình có ghi dòng chữ… “Nữ hoàng Víctôria tặng cụ Tâylo nhân diệp cụ thượng thọ hiếm có”. Quá cảm động vì món quà của nữ hoàng, cụ già đã ngã xuống, và không bao giờ dậy được nữa.
Nhiều cụ sống lâu đều là những người lao động: Cụ Đacâylơ, người Xcốtlen, suốt 80 năm làm việc trong mỏ than, đã sống tới 133 tuổi. Cụ Xuritôn, người Na Uy, sống tới 160 tuổi. Tộc Trưởng Apđen Môhamét, người Pakixtan, qua đời lúc 180 tuổi. Con trai cụ thọ hơn cha, đã sống tới 200 tuổi. Cụ Pitơ Sac-ten, người Hungari, qua đời khi bước sang tuổi 185.
Còn sống trên 200 tuổi, kể là xưa nay hiếm, như cụ Tômát Cácnơ thọ 207 tuổi, trải qua 12 đời vua nước Anh. Cụ Lý Trụ Nhân, người Trung Quốc, qua đời lúc 252 tuổi. Trên 200 tuổi cụ vẫn vào rừng hái thuốc. Ở Nhật Bản có gia đình cụ Mampe cũng thật kỳ lại. Năm 1795 cụ Manpe đã 194 tuổi còn sống cùng với cụ bà 173 tuổi, con trai 153 tuổi và nàng dâu 145 tuổi. Vua Nhật cho mời gia đình tới Êđô (nay là Tôkyô). 48 năm sau cụ lại được ra kinh đô dự lễ khánh thành chiếc cầu mới, lúc này cụ đã bước sang tuổi 242 và cụ bà đã 221 “cái xuân” cùng “cụ” con trai 201 tuổi!
Thế kỷ này cũng ghi nhận nhiều cụ siêu thọ: Cụ Đarô Aga, người Thổ Nhĩ Kỳ, thọ 156 tuổi; cụ Mô-hamét Aba, người Iran mất năm 180 tuổi, có tới 170 con cháu chút chít đưa tang cụ. Ở Angiêri có cụ Bon Metxut cũng là loại siêu thọ, cụ ra đi lúc 160 cái xuân qua. Cụ Xirali Mutxilốp, nguời Adécbai-gidan đẻ lại 200 con cháu chắt chút chít lúc cụ 168 tuổi, cụ Eliat Maixô, người Nam Phi, từ giã cõi đời lúc 160 tuổi, còn cụ Ali Apden Aphun , nguời Gioocđani cũng mất lúc năm cà cùng lứa tuổi với cụ Eliat Maixô.
Năm 1976, cụ Saclơ làm lễ thượng thọ, nhân ngày sinh thứ 134. Cụ sinh ở Châu Phi, năm 12 tuổi bị tàu buôn Libêria bắt cócđem bán ở bang Tếchdát (Mỹ). Đúng năm chừng thượng thọ là năm kỷ niệm 200 năm thành lập Hợp chuẩn quốc Hoa Kỳ, nhưng cụ không được quyền bầu cử Tổng thống vì cụ không có giấy tờ xác nhận là cụ tới từ Hoa Kỳ trước ngày 30/6/1906
Nhiều cụ già vẫn đựơc vẻ đẹp trời cho, như bá tước Đêmông, nguời Ailen, trên 100 tuổi vẫn biểu diễn trên sân khấu; 140 tuổi, cụ vẫn đi từ Brixtơn tới Luân Đôn. Và tới năm 145 tuổi cụ từ biệt chúng ta. Cụ Pôlina Đờ Vina, nguời Pháp ở Tuludơ, vẫn đẹp như hồi còn con giá, đến nỗi khi ra phố mị ngừơi xúm quanh cụ chiêm ngưỡng sắc đẹp của “lão bà xinh đẹp”. Toà thj chính phải ra lệnh khá là kỳ quặc” Mỗi khi công dân Pôlina Đờ Vina ra đừơng phải che mặt.
Cho đến nay những cụ bà 70 -80 không còn là người hiếm, và theo dự đoán của UNESCO thì tới năm 2025 số người trên 100 tuổi sẽ tăng gấp 3 lần so với hiện nay.
Tố Lan – Du lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH – TT- DL – Hà Nội – năm 8(173)2001

Siêu Thọ hay huyền thoại? – Phần 1

Theo các số liệu thống kê thì tuổi thọ của loài người ngày càng tăng. Giới hạn 100 tuổi không còn là ngưỡng khó vượt qua. Có rất nhiều cụ đã bước qua tuổi 100 và có nhiều cụ cũng vượt qua tuổi 200. Trước đây, người ta chúc cô dâu chú rể: “Bách niên giai lão”, thì đã có những cụ “nhị bách niên giai lão”. Từ lâu, các sách sử đã chép được những câu chuyện siêu thọ và những huyền thoại tưởng như khó tin mà có thật!
Ngay từ năm 76, dưới thời Hoàng đế Vecpaxian, nhà văn cổ La Mã là Plini đã ghi chép có hệ thống về những cụ siêu thọ. Thời đó, ở vùng Apennan và sông Lô có 54 cụ sống trên 100 tuổi, 14 cụ đạt 110 tuổi, 2 cụ đạt 120 tuổi, 4 cụ qua đời vào lúc đạt 130 tuổi, 4 cụ phải luyến tiếc cõi đời khi đã 140 tuổi trời cho.
Ở thế kỷ trước, Tại Pháp có 83 cụ sống thọ 110 – 116 tuổi. Phần lớn các cụ siêu thọ này sống ở vùng Tây Nam nước Phápvà ở ốc Đảo Cóoc. Ở nước Phổ cũ có 91 cụ sống thọ trên 100 tuổi, còn ở nước Đức có 63 cụ cũng vượt tuổi bách niên.
Theo số liệu thống kê, năm 1885 ở Châu u có gần 3.000 cụ sống thọ trên 100 tuổi, khả năng sống của con người thật kỳ diệu! Người ta cho rằng tuổi càng già sức càng suy, phản ứng càng chậm, nhưng thật kỳ lạ nhiều cụ siêu thọ , tuổi cao vẫn hoạt đọng bình thường.
Năm 1905, Môirit Giên Kinxơ, người Xcốtlen, sinh năm 1501, và qua đời khi cụ tròn 169 tuổi. cụ nhiều lần được tòa án mời ra làm chứng cho những vụ kiện cách đó hàng trăm năm. Một lần tòa án mời cụ đến dự phiên tòa xử một việc liên quan tới câu chuyện cách đó 140 năm. Cụ cùng với hai ông con trai 113 tuổi và 109 tuổi tới dự phiên tòa và làm chứng cho sự kiện cách đó gần thếkỷ rưỡi. Năm 100 tuổi, cụ còn bơi qua sông rộng, vượt lên trước cả một số thanh niên trai tráng.
Cụ nông dân Tônmat Pa năm 102 tuổi còn kết hôn ngoài pháp luật với một cô gái trẻ, và cụ bị phạt vạ vì câu chuyện hôn nhân “không tiền khoán hậu” đó. Thế mà, 18 năm sau khi tròn 120 tuổi, cụ lại cưới thêm một bag goá, và kết quả về cuộc tình duyên này là “cậu Maicơn chào đời”. Cu Maicơn cũng thọ tới 123 tuổi. Năm 130 tuổi cụ Tômát Pa vẫn làm việc đồng án bình thường. Nhà vua biết tin, cho mời cụ về sống ở Luân Đôn, tại nhà bá tước Arônđơ. Cụ thọ 152 năm 9 tháng. Khi giải phẫu cơ thể cụ bác sĩ Uyliam Hacvây, nhà giải phẫu nổi tiếng thời đó đã cho biết: Cụ Tômát Pa vẫn béo tốt, ngực nở, tim và não rất khỏe, sụn sườn không bị lão hóa như các người già khác. Các bác sĩ kết luận rằng: Cụ chết do béo quá, vì ăn uống quá dư thừa, khác với thói quen ăn uống ở quê nhà là bánh mì, bơ, sữa. nếu tiếp tục sống nơi thôn dã có lẽ cụ còn sống được lâu hơn nữa.
Người ta còn kể chuyện cụ Ramôn Hac-xi Đian, người Đôminicana, cưới vợ lần đầu vào tuổi 115. Vợ là cô – Tô-mát Pêret xinh đẹp mới có… tuổi. cặp vợ chồng chênh lệch nhau chỉ thiếu một năm nữa là tròn 1 thế kỷ, vẫn tìm thấy tiếng nói chung, vẫn chung một nhịp đập của tình yêu, và sống chung rất hạnh phúc.
Tố Lan – Du lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH – TT- DL – Hà Nội – năm 8(173)2001

Đền công đoạn kết câu chuyện loa thành

“Bỏ con, bỏ cháu không bỏ mồng sáu tháng giêng”.
Mồng sáu tháng giêng (âm lịch) lễ hội Cổ Loa . Và chỉ sau đó 1 tháng 10 ngày, tại Diễn Châu – Nghệ An lễ hội tế Thần Thục An Dương Vương lại một lần nữa diễn ra; Lễ hội Đền Công – 15 tháng 2 âm lịch. Đây là một lễ hội lớn ở Nghệ An, thu hút hàn vạn lượt người từ khắp nơi đổ về trẩy hội. Không giống như lễ Hội Cổ Loa, luôn có 3 phần; lễ tế thần, lễ ước kiệu, khách thập phương dâng hương, vui hội, lễ hội Đền Công chỉ có lễ tế thần, sau đó các sinh hoạt văn hóa: hát tuồng, chèo, thả đèn hoa.
Mùa Xuân, đến với Đền Công không chỉ có dịp cầu phúc, cầu tài mà là dịp để lòng người ghi dấu đoạn kết của câu chuyện Cổ Loa Thành: An Dương Vương đem công chúa Mỵ Châu chạy trốn kẻ thù, tới Diễn Châu thì dừng lại. Nhận ra sự thật, vua chem. Con gái yêu rồi theo thần Kim Quy đivề phía biển … Truyền thuyết và lịch sử, thực và hư, những dấu tích đã rêu phong, đã hoen mờ cùng thời gian, chỉ còn lại đó là một Đền Công linh thiêng và lòng ngưỡng vọng của nhân dân nhưng cũng đủ để ta rút ra bao nhiêu điều đáng chiêm nghiệm…
Đền công là một di tích lịch sử đã được Nhà nước xếp vào hạng và cũng là một danh thắng mà bất cứ ai đã đến sẽ khó quên bởi sự kết hợp hài hòa của kiến trúc và cảnh sắc thiên nhiên như thể đã có một sự thỏa thuận từ ngàn đời trước giữa tạo hóa và bàn tay con người.
Đền nằm ở lưng chừng núi Mộ Dạ, ngay kề Quốc lộ I. Phía sau núi là biển cả mênh mông, ngày đêm sóng vỗ rì rào. Mỗi ban mai, vầng dương từ biển nhô lên phủ cho cảnh vật một vầng hào vang rực rỡ.
Đứng từ quốc lộ I nhìn lên, cổng Tam quan cao vời vợi. Ba tầng lầu như tôn thêm vẻ cổ kính bởi lớp rêu phong và những cây si nảy mần từ các kẽ đá bám rễ leo lên đến tận lầu thượng. Kiến trúc bên trong đêm phần lớn đều được tu bổ lại nhưng dáng xưa còn đó trên ác cây cột đồ sộ, những chạm nổi rồng phượng tinh xảo, những câu đối viết bằng chữ Hán của các quan lại, danh nho thời trước muốn tỏ lòng tong kính với vua Thục An Dương Vương.
Bước vào bên trong đền thờ Thần An Dương Vương, ta gặp được cõi tĩnh mịch, trở ra ngoài lại thấy cảnh núi non, trời , biển… Chính địa thế ấy đã khiến tâm hồn con người thanh thoát như lời của rất nhiều du khách thập phương. Phải chăng vì lẽ đó hay sự linh thiêng của ngôi Đền mà người đến với chốn ấy ngày một đông?! Những năm gần đây, du khách trẩy hội Đền Công muốn vào thắp hương trong ngày tế lễ luôn phải vất vả vì chen chân từ dưới chân núi.
Lòng thành kính, cầu an khiến ngay chính những người tổ chức lễ cũng phải ngạc nhiên. Chốn ấy là đất linh thiêng “ cho nên cũng tùy lòng tín ngưỡng của nhân dân chứ không ngăn cấm được” – (Lời của Phan Huy Lương – quan phó bảng ở Nghệ An năm 1874 viết trong bài văn bia khắc vào đá ở đền)
Nguyễn Hương Giang – Du lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH – TT- DL – Hà Nội – năm 7(172)2001

Xứ Thanh – Mùa xuân hoa

Một mùa xuân xưa, chàng Từ Thức đi hội hoa Mẫu Đơn gặp tiên nữ Giáng Hương. Tình yêu của họa xóa nhòa khoảng cách trời đất, xóa nhòa giữa tiên và người trần để đơm hoa, để lưu lại cho đời sau một truyền thuyết bất tử về tình yêu, một động Bích Đào kỳ ảo.
Mùa xuân này tôi về lại Nga Sơn, về với vùng ấm áp về với động Bích Đào long lánh trong truyền thuyết.
Núi nhoà trong suơng. Đá nhoà trong đá. Nguời nhoà trong hoa. Khối suơng nhoà trong tâm tuởng. Đâu rồi một tiên nữ Giáng Hương. Đâu rồi một chàng Từ Thức dù sống với tiên cũng không nguôi một ngày về thăm lại nơi chôn nhâu cắt rốn.
Tôi bang khuâng hoà theo dòng người vịn đá, níu cây leo lên động Bích Đào. Dưới kia là Nga Sơn. Ngoài ra là núi Mai An Tiêm, là cửa biển Thần Phù. Đất Nga Sơn đi về phía Đông. Người Nga Sơn đi về phía Đông, Sông Hồng, song Đáy cõng phù sac ho chuyến đi không mệt mỏi hàng ngàn năm của đất Nga Sơn. Yá chí lấn biển, giầnh giật cuộc sống của thiên nhiên cho người Nga Sơn tới cái đích ấm no hạnh phúcc. Chiếu Nga Sơn nổi tiếng vì thế. Biển dẫu hung dữ vẫn thua sự bền bỉ của đất với người. Biển nhường lại cho Nga Sơn những cánh đồng cói xanh rì để dệt nên những tấm chiếu trải dài giữa sân đình ngày hội. Biển nhường lại cho Nga Sơn bao cảnh đẹp hùng vĩ để thêu nên những thắng cảnh của xứ Thanh.
Núi Thần Phù bên con sông Chính Đại và song Hoạt. Sông ôm núi và núi ngã xuống lòng Sông. Nơi đây hàng ngàn năm trước tiếng song biển vẫn vỗ am vang vách đá. Nơi đây gí lịch sử vẫn thổi khúc ca những chiến tích hào hung của dân tộc: chặn giặc ngoại xâm phương Bắc, nhấn chìm tàu giặc Phương Nam. Một Thần Phù nổi tiếng tong lịch sử Việt Nam, sừng sững với chữ “Thần” oai linh do Nhật Nam nguyên của Trịnh Sâm khức tên trên vách núi.
Kia là núi Mai Ăn Tiêm, bài ca về Chí Tự Cường. Một Mai Ăn Tiêm khát vọng sống. Mùa xuân năm ấy chắc màu đỏ của dưa hấu nồng ấm thay sắc đào nơi đất liền. Dưa hấu Nga Sơn thắm mãi, ngọt mãi cùng câu chuyện chàng trai Mai Ăn Tiêm lan xanh khắp đất Việt.
Xứ Thanh là đất địa linh nhân kiệt. Xứ Thanh là đất của những ca khuác hát ghẹo, những điệu hò sông Mã vỗ xô bến nước. Xứ Thanh là đất của những truyền thuyết lãng mạn, hào hùng. Về Nga Sơn không những gặp truyền thuyết về Mai Ăn Tiêm, ta còn gặp truyền thuyết về một chàng Từ Thức. Sách Đại Nam thống nhất chí, viết: “Đời Trần Từ Thức người huyện Tống Sơn gặp tiên nữ Giáng Hương …” Đến động Bích Đào nơi họ chung sống sẽ không thấy một cành đài nào “mỉm cười trong gió đông” nhưng ta cảm nhận được màu phớt hồng của hoa đào trong truyền thuyết… Phiến đá kia có phải chỗ Từ Thức ngồi ngắm trăng cùng tiên nữ? Những nhũ đá như buông chùng phơ phất dấu vết thần tiên nữ đứng ngắm biển chiều hôm? Mỗi ngách đá trong động như còn ấm hơi người, phảng phất dấu vết thần tiên. Tiếng nước nhỏ giọt từ vách đá như tiếng đàn xưa vọng lại, ngân mãi lên khúc ca vời vợi về tình yêu đôi lứa, nỗi nhớ quê hương đất tổ dâng cồn lên trong lòng chàng Từ Thức.
Mùa xuân này Nga Sơn đang thập thình trong hội. Cây cối bên động Bích Đào đang cựa mình khơ mầm biếc. Đất vẫn âm thầm đi ra phía biển. Người vẫn bền gan , bền chí theo đất lập ruộng lập đồng.
Ai Uehara & Yoshie Nishimuara
PV: Bạn cảm thấy như thế nào trong chuyến đi du lịch đến Việt Nam lần này?
A.U: Tôi đã biết Việt Nam qua báo chí và ở Nhật tôi cũng có bạn Việt Nam sang du học. Đến Việt Nam, tôi thật sự bất ngờ vì đất nước các bạn đẹp hơn tôi tưởng. Phong cảnh và con nguời Việt Nam đều mang đậm tính dân tộc. Tôi rất thích trang phục áo dài của các bạn.
PV: Bạn đã đi tham quan ở những nơi nào và thích nhất điều gì?
Y.N: Chúng tôi đã đi Huế, Hội An thắm phố cổ và hiện nay nghỉ lâu nhất tại TP. Hồ Chí Minh. Ở đây chúng tôi đi Đầm Sen, Suối Tiên, Địa Đạo Bến Dược – Củ Chi. Phong cảnh Viêt Nam vừa hiện đại pha lẫn cổ xưa nhưng thích nhất cũng là chuyến đi vừa qua, chúng tôi được các bạn Việt Nam giới thiệu thăm quan ở Cần Giờ, tôi đã đến đảo khỉ, chúng thật dễ thương và nghịch ngợm. Vào những buổi chiều tôi thích được đi dạo quanh thành phố bằng xích lô, thật lạ! Các bạn Việt Nam rất mến khách và vui vẻ
Hạ Tuyền – Du lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH – TT- DL – Hà Nội – năm 7(172)2001

Đến với xứ sở của trận đánh…

Nguyễn Văn Huyên, trong công trình nghiên cứu văn hóa Việt Nam, đã viết: “Trong đời, phải ít nhất một lần đi dự hội Phù Đổng, nếu không thì cuộc đời sẽ rất tẻ nhạt. Nói cách khác, người ta chết đi mà không được biết đến niềm nuôi thú lớn trên đời”. Có lẽ vì vậy mà dân gian ta có câu:
“Ai ơi mồng chín tháng tư
Không đi hội Gióng cũng hư mất đời”
Chúng tôi đến Phù Đổng khi còn hơn một tháng nữa mới đến ngày hội, nhưng đã nhận thấy một không khí náo nức chuẩn bị cho lễ hội của lãnh đạo xã cùng nhân dân Phù Đổng. Năm nay, hội Gióng được nâng lên với quy mô hội vùng, do Ủy ban nhân dân huyện Gia Lâm đứng ra làm chủ lễ. Trước khi diễn ra lễ hội gần 2 tháng, Ủy ban nhân dân xã đã có kế hoạch cụ thể cho việc tổ chức: chi gần 200 triệu đồng cho việc mua sắm, sửa sạng trang thiết bị (kiệu, rước, quần áo…). Sau rằm tháng 3 (âm lịch) gần 1000 “diễn viên” tham gia lễ hội sẽ bắt đầu luyện tập. Năm nay, lễ hội sẽ nặng về phần hội. Theo Ban tổ chức, hội có hay thì lễ tức khắc được nâng cao. Xác định cần phải làm cho mọi người biết tới Phù Đổng không chỉ với lễ hội Gióng, những di tích lịch sử cổ, quý hiếm (chùa Kiến Sơ, chùa Hưng Hải…) mà còn là một địa chỉ du lịch văn hóa bổ ích, Ban tổ chức đang tích cực chuẩn bị chu đáo để lễ hội thêm ấn tượng với du khách. Hội năm nay có nhiều thuận lợi bởi cả 3 ngày diễn ra đều là ngày nghỉ (chủ nhật – 29/4, 30/4 và 1/5 sẽ giảm thiểu được ách tắc giao thông so với những năm trước. Cùng với việc hòa mình vào không khí tưng bừng, khách còn được chiêm ngưỡng vẻ đẹp của gác chuông, điện thờ (của chùa Kiến Sơ) vừa được trùng tu. Sau lễ hội những công trình: khu đền thờ mẹ Gióng, miếu Ban (nơi Thánh Gióng được sinh ra) chùa Hưng Hải (xưa là trường học của các nữ tu hành) sẽ tiếp tục được tôn tạo.
Một sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc lại đến. Qua các diễn xuất trong lễ hội, hẳn mọi người sẽ rút ra được bài học về chiến tranh nhân dân, suy ngẫm về cách nhìn kẻ thù, hiểu thêm về giá trị thẩm mỹ truyền thống cũng như đạo lý ứng xử của con người. Đến lễ hội, ta càng trân trọng hơn những gì cha ông để lại. Và hy vọng, trong tương lai không xa, quê hương vị anh hùng nhỏ tuổi sẽ trở thành điểm du lịch hấp dẫn. Báo cáo của Ban chấp hành Đảng bộ xã Phù Đổng khóa 20 tại Đại hội đại biểu Đảng bộ xã nhiệm kỳ 2001 – 2005 đã xác định rõ “Xây dựng và phát triển nơi đây thành một điểm kinh tế du lịch – di tích lịch sử văn hóa dân tộc, kết hợp xây dựng làng sinh thái bền vững”, với số vốn đầu tư khoảng 16 tỷ đồng.
Tư vấn pháp luật về trật tự an toàn giao thông
Hỏi: Thời gian gần đây, tại Thủ đô Hà Nội lại tái diễn tệ đua xe trái phép gây mất trật tự công cộng và ảnh hưởng xấu đến an toàn giao thông. Đề nghị Tòa soạn báo Du lịch cho biết: các vi phạm trên phải bị xử lý như thế nào?
Nguyễn Văn Nam (Quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội)
Trả lời: Vấn đề bạn hỏi chúng tôi xin trả lời như sau: Điều 207 Bộ Luật Hình sự năm 1999 của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định xử lý tội đua xe trái phép.
Người nào đua xe trái phép ô tô, xe máy hoặc các loại xe khác có gắn động cơ gây thiệt hại cho sức khỏe, tài sản của người khác hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này hoặc bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm thì bị phạt tiền từ 5 triệu đồng đến 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 3 năm.
Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 2 đến 7 năm:
Gây thiệt hại cho tính mạng hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho sức khỏe, tài sản của người khác.
Gây tai nạn rồi bỏ chạy để trốn tránh trách nhiệm hoặc cố ý không cứu giúp người bị nạn.
Tham gia cá cược.
Chống lại người có trách nhiệm bảo đảm trật tự an toàn giao thông hoặc người có trách nhiệm phải tán cuộc đua xe trái phép.
Đua xe nơi tập trung dân cư.
Tháo dỡ các thiết bị an toàn khỏi phương tiện đua.
Tái phạm về tội này hoặc tội tổ chức đua xe trái phép.
Phạm tội trong trường hợp tái phạm nguy hiểm hoặc gây hậu quả rất nghiêm trọng, thì bị phạt tù từ 5 đến 15 năm.
Phạm tội gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm.
Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 5 triệu đồng đến 30 triệu đồng.
Trường hợp người nào có hành vi: lạng lách, đánh võng, điều khiển xe đuổi nhau, đi xe bằng một bánh trên đường giao thông thì bị phạt tiền 1 triệu đồng; nếu gây tai nạn nhưng chưa đến mức n truy cứu trách nhiệm hình sự thì bị phạt tiền 2 triệu đồng; Ngoài bị phạt tiền, người điều khiển mô tô, xe máy… có hành vi vi phạm trên còn bị xử lý tước giấy phép lái xe trong 60 ngày hoặc vĩnh viễn; nếu tái phạm thì bị tịch thu xe theo quy định tại Điều 12 (khoản 5, 6, 8) Nghị định 49/CP của Chính phủ.
Diệp Hiền – Du Lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH-TT- DL – Hà Nội – Năm 14(179)2001

Lễ hội dân gian Vía Bà Chúa Xứ – Phần 2

Lập tức trống mỏ của đoàn hát bộ vang lên và chương trình hát bộ bắt đầu với nhiều tuồng tích xưa như: Lưu Kim Đính giải giá Thọ Châu, Tiết Đinh Sang cầu Phàn Lê Huê… được đông đảo bà con cổ vũ nồng nhiệt.
Đến 4 giờ sáng ngày 27 tháng 4 âm lịch, lễ “Chánh Tế” được tiến hành cùng giống như lễ “Túc yết” nhưng đơn giản hơn. 15 giờ cùng ngày lễ “Hồi Sắc” (tức bài vị và sắc chỉ) về Lăng Thoại Ngọc Hầu. Chương trình hát bộ chấm dứt và mùa hội vía cũng kết thúc trong không khi hân hoan của mọi người.
Hàng năm khách thập phương đến núi Sam thật đông đảo nhưng dường như họ cùng chung một mục đích là tham dự lễ hội “vía Bà” để cùng thắp lên nén hương cầu nguyện mong sao được phúc lành làm ăn phát đạt… song vẫn không làm thay đổi giá trị thật sự về truyền thống lịch sử của ngày hội mang đậm nét cổ truyền của địa phương.
Triển khai “tháng hành động phòng chống ma túy”
Trước tình hình tội phạm ma túy (MT) diễn biến phức tạp, Ủy ban Quốc gia phòng chống MT quyết định thực hiện “Tháng hành động phòng chống ma túy” bắt đầu từ ngày 1/6/2000, tập trung cao điểm từ ngày 22/6 đến hết tháng 6. 15 Bộ, ngành tập trung giáo dục tuyên truyền phòng chống ma túy; tăng cường đấu tranh ngăn chặng ma túy, đặc biệt là ma túy tổng hợp từ nước ngoài vào; chống tái trồng cây thuốc phiện tại một số tỉnh miền núi phía Bắc; nâng cao công tác cai nghiện… Bộ công an tập trung đấu tranh với tội phạm ma túy, phối hợp với Viện Kiểm sát, Tòa án các cấp nhanh chóng đưa ra xét xử các vụ án ma túy. Bộ quốc phòng – Tổng cục Hải quan chỉ đạo bộ đội biên phòng, hải quan địa phương tăng cường kiểm soát biên giới cửa khẩu và trên biển ngăn chặng ma túy, thuốc tân dược gây nghiện, tiền chất từ nước ngoài vào Việt Nam.
Tin an ninh biên phòng
Buôn bán ma túy
Từ ngày 19 đến 23/5/2000, Trạm kiểm soát Biên phòng Na Hì, đồn biên phong 413 (Lai Châu) đã phát hiện bắt giữ Chẻo Chỉu Lìn, sinh 1975, dân tộc Dao, trú ở bản Sín Chải, xã Chà Cang, huyện Mường Lày, Lai châu, đang vận chuyển 0,11kg thuộc phiện. Tiếp đó, trạm kiểm soát Biên phòng 16 Tân Thanh (Lạng Sơn) phát hiện bắt giữ Hoàng Mai Xuân sinh năm 1978 quê ở khu vườn Sai, huyện Cao Lộc, Lạng Sơn vận chuyển qua biên giới 1.026 ống thuốc gây nghiện. Các vụ việc trên đã được BĐBP hoàn chỉnh hồ sơ abnf giao cơ quan chức năng xử lý theo pháp luật.
Buôn lậu 4,4kg thuốc phiện
Hồi 20h ngày 22/5 đồn Biên Phòng 107 (Cao Bằng) đã phát hiện bắt giữ Trần Văn Thống, sinh năm 1977 quê ỏ bản Nhài, xã Ngọc Khê, huyện Trùng Khánh, Cao Bằng đang vận chuyển 4,4kg thuốc phiện.
Nhiêu Huyền – Du lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH-TT-DL – Hà Nội – Năm 31(135)2000.

Lễ hội dân gian Vía Bà Chúa Xứ – Phần 1

Hàng năm cứ vào những ngày đầu của tháng 4 âm lịch, du khách gần xa trên khắp mọi miền đất nước kể cả du khách nước ngoài cùng tề tựu về núi Sam (Châu Đốc – An Giang) để tham dự hội cổ truyền tại cụm di tích đã có từ hàng trăm năm nay. Trong những năm gần đây một số khách du lịch hành hương về đây ngày một tăng thêm và thời gian đi tham quan viếng cảnh cũng sớm hơn, từ sau Tết Nguyên đán kéo dài đến những ngày diễn ra lễ hội 22, 23, 24, 25 tháng 4 âm lịch.
Ngày hội núi Sam là một tập tục mang tính đáo lệ, nên vào tháng giáo hội ( cuối tháng 3 đầu tháng 4 âm lịch) trên đoạn đường từ Châu Đốc vào khu di tích tấp nập người xe. Có thể nói đây là tháng cao điểm của mùa lễ hội, nên khách thập phương tranh thủ đi sớm: trên bộ xe nối đuôi xe, dưới bến sông tấp nập ghe xuồng, đêm đến đen đuốc tỏa sáng cả một góc trời tạo cho không khí ngày lễ hội càng thêm tưng bừng náo nhiệt. Vào 24 giờ đêm ngày 23 âm lịch – ngày lễ chính, mọi người cùng đổ xô vào khu chánh điện của miếu Bà để xem cuộc lễ có một không hai mà hàng năm chỉ diễn ra một lần. Đó là lễ “Tắm Bà”. Nói là tắm nhưng thật ra là lau sạch bụi bặm trên tượng. Mọi nghi thức được chuẩn bị chu đáo và tiến hành tuần tự theo sự sắp xếp của người chủ tế. Bắt đầu là lễ dâng trà, dâng rượu… Đến lượt 5, 6 phụ nữ đứng tuổi tiến hành lễ “Tắm Bà”. Họ dùng khăn những vào chậu có pha nước hoa tỏa mùi thơm ngát (phải là loại nước hoa tốt) để lau tượng, rồi sau đó thay áo mão mới cho Bà (việc này được thực hiện sau một màn che). Vào khoảng 15 giờ ngày 24 là lễ “Thỉnh sắc” Thoại Ngọc Hầu từ Sơn Lăng về miếu cùng với cờ lọng, trống hội, có Lân dẫn đường và các vị bô lão theo sau hộ tống Long Đình trong những bộ lễ phục rất trang nghiêm. Lễ “Túc yết” và “Xây chầu” cũng được tiến hành trong đêm 24 rạng ngày 25 tháng 4 âm lịch, cuộc lễ được xem là chính yếu trong những ngày diễn ra lễ hội. Khi lễ “Túc yết” bắt đầu, những người thực hiện đều mặc y phục tế lễ đứng xếp thành hai hàng cách tượng khoảng chừng 3 mét, phía sau là 4 học trò lễ và 4 đào thày. Trong âm thanh vang rền của thiên chiêng trống và nhạc lễ, ông Chánh bái bắt đầu dâng lễ vật để cúng Bà, gồm mộ con heo trắng đã cạo sạch và chén mao huyết tượng trưng cho con heo sống cùng với các mâm xôi ngũ quả… Sau khi đưa heo lên bàn cúng, tốp học trò lễ dâng hương cho ông Chánh Bái, tiếp theo là dâng rượu đọc văn tế và dâng trà.
Sau phần lễ “Túc yết” là lễ “Xây chầu”, Ông Chánh Bái ca công (chủ chì lễ “Xây chầu”) đứng chính diện trước tượng Bà; trên võ cả tất cả diễn viên của đoàn hát bộ đã chuẩn bị sẵn sàng. Khi ông Chánh Bái cầm nhành dương vãi nước và đọc lời cầu nguyện “Nhất sái thiên thanh” có nghĩa là (trời đất thanh bình), “Nhị sái địa linh” (mặt đất màu mỡ), “Tam sai nhơn trường” (người được sống lâu), “Tứ sái quỷ diệt hình” (quỷ dữ bị tiêu diệt), sau đó ông Chánh Bái đánh ba hồi trống và hô “Ca công tiếp giá!”.
Nhiêu Huyền – – Du lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH-TT-DL – Hà Nội – Năm 31(135)2000.

Những hòn đảo kỳ lạ

Đảo cua: Đảo giáng sinh một hòn đảo nằm ở phía Tây Úc trên Ấn Độ Dương có hơn một trăm triệu con cua. Cua sống ẩn náu trong rừng, các bờ hồ, ao, dọc biển và trong các hang động. Khi mưa rào, chúng bò ra đi xuống biển để giao phối và đẻ. Sau đó chúng lại lên bờ, từng đàn di động khắp các vườn tược, đồng bãi, đường sá tạo thành một màu đỏ ối.
Đảo mèo: Một nhóm nhà bác học Ấn Độ đang nghiên cứu hòn đảo San hô Phơ rát giô ở Ấn Độ Dương mà cư dân duy nhất trên đảo là một nghìn con mèo. Vào năm 1850, một chuyến tàu bị đắm ở khu vực đá ngầm này, những người thoạt nạn sau đó đều bị chết vì một loại bệnh nhiễm trùng. Trên đảo ngoài mèo ra không có chim và các giống vật khác. Những con mèo sống bằng cách ăn tôm, cua, cá dưới biển. Chúng bắt cá rất giỏi.
Đảo chim hồng hạc: Ở quần đảo phía Tây Ấn Độ có một hòn đảo mà ở đó có tới hàng chục vạn con chim hồn hạc chân dài sinh động. Đây là loài chim rất quý, ở đất liền không có.
Đảo chim yến: Cũng ở Ấn Độ Dương có một hòn đảo có khoảng gần 4 triệu con chim yến. Đây là nơi tập trung nhiều chim yến nhất thế giới. Hàng năm, từ tháng 5 đến tháng 10 người ta thu được hơn 4 triệu quả trứng chim.
Đảo nhện: Ở quần đảo Xô lô môn ở phía Nam Thái Bình Dương có hòn đảo mà ở đó có hàng chục triệu con nhện các loại sinh sống.
Đảo rùa: Mùa quần đảo gần xích đạo ở Thái Bình Dương có rất nhiều rùa sinh sống gồm cả rùa đất và rùa biển. Rùa đất nặng tới 250 kg là một trong những loài động vật cổ xưa rất quý hiếm.
Nhóm đảo quý hiếm: Nhóm đảo Ga – la – pa – gô thuộc nước Ecuado là một trong những kho tài nguyên thiên nhiên lớn nhất thế giới. Một nửa số cây cỏ, ba phần tư số chim, một phần tư số cá và gần như toàn bộ động vật thuộc loại bò sát sống tại nhóm đảo này hầu như không có ở bất cứ nơi nào trên thế giới.
Đảo xà phòng: Chỉ cần lấy một nắm đất trên đảo hòa vào nước là có thể thay xà phòng. Khi mưa, khắp nơi trên đảo nổi bọt xà phòng nên dân địa phương thường tắm vào những lúc này rất tiện. Đảo này thuộc nước Hy Lạp.
Đảo trôi: Nằm ở phía đông Ca na đa, trên biển Đại tây dương, có hòn đảo Sai bu. Mỗi năm đảo này trôi về phía Đông khoảng 100 mét, quãng đường đảo này đã trôi người ta tính được là gần 200 km.
Đảo nổi: Trên một cái hố ở Miến Điện, có hòn đảo nổi, trên đảo cũng có làng mạc và người sinh sống. Mỗi khi có dông bão, lũ lụt thì đảo lại nghiêng ngả, trôi lềnh bềnh trên hồ.
Đảo một người: Cách thành phố Póc mút – Anh, khoảng ba dặm có một hòn đảo nhỏ, đảo này từ lâu là một pháo đài nay thuộc sở hữu riêng của một nông mua cả đảo này và đang muốn nhượng lại với giá là 1 triệu đô la.
Đảo của những người khổng lồ: Đó là đảo Ma ti ni nằm giữa vịnh Mê hi cô và vùng biển Ca – ri – bê. Những công dân trên đảo có chiều cao trung bình tới 2 mét.
Lê Hồng Thiện – Du Lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH-TT-DL – Hà Nội – Năm 27(131)2000.